Hashimoto'da nohut, mercimek ve fasulye yenir mi?

Kuru fasulye, nohut ve mercimek çorbası Türk mutfağının temel yemekleridir. Buna karşın bazı diyet akımları kuru baklagilleri otoimmün hastalıklarda sakıncalı gösterir. Hashimoto'da (halk arasında haşimato) bu yemeklerin sofradaki yeri, miktarı ve pişirme biçimi aşağıda.

Hashimoto'da kuru baklagil yenir mi?

Yenir. İyi pişmiş nohudun, mercimeğin ya da kuru fasulyenin Hashimoto'yu tetiklediğine ya da kötüleştirdiğine dair bir kanıt bilinmiyor. Hashimoto'da beslenmeyi ele alan derlemeler, kuru baklagillerin de yer aldığı Akdeniz tipine yakın bir düzeni öne çıkarıyor.

Baklagil yemek hastalığı geçirmez; antikorları düşürdüğü de gösterilmemiştir. Değeri, günlük beslenmeye kattığı lif, protein ve minerallerden gelir. Hangi beslenme biçiminin kime uyduğunu Hashimoto'da diyet yaklaşımları sayfasında karşılaştırabilirsiniz.

Nohut, mercimek ve fasulye ne sağlar?

• Bitkisel protein: et yenmeyen günlerde öğünün protein kaynağı olur. Yanına bulgur, pirinç ya da yoğurt eklemek protein kalitesini tamamlar; kuru fasulye–pilav ikilisi bu yüzden iyi bir eşleşmedir.
• Lif: uzun süre tok tutar, bağırsak hareketini destekler. Hashimoto'da sık görülen kabızlıkta işe yarayabilir.
• Demir, çinko, folat ve magnezyum: özellikle mercimek ve nohut bu açıdan zengindir.
• Yavaş yükselen kan şekeri: baklagiller ekmek ve pilava göre kan şekerini daha yavaş yükseltir.

Et, tavuk ve balık yemeyenler için kuru baklagiller temel protein kaynağıdır. Bu durumda B12 ve iyot gibi başlıklar ayrıca izlenir; ayrıntı vejetaryen ve vegan beslenenler sayfasında.

"Baklagillerdeki lektin bağışıklığı bozar" doğru mu?

Lektin, çiğ baklagilde bulunan bir protein türüdür. Çiğ ya da az pişmiş kuru fasulye ve barbunya gerçekten mide bulantısı, kusma ve ishal yapabilir. Islatıp kaynar suda iyice pişirmek bu yüzden şarttır. Konserve baklagiller zaten pişmiştir.

Yani sorun baklagilin kendisinde değil, yeterince pişmemiş olmasındadır. Düdüklüde ya da tencerede tanesi ezilecek kadar pişmiş nohut ve fasulye için bu kaygı geçerli sayılmaz. Yavaş pişiricide düşük ısıda çiğ fasulye pişirmek ise önerilmez; kuru fasulye ve barbunyayı önce ocakta fokurdatarak iyice kaynatın.

Lektin kaygısı çoğunlukla AIP (otoimmün protokol) gibi eleme diyetleriyle birlikte anılır. AIP'de baklagiller, tahıl, süt ürünleri ve yumurtayla birlikte bir süreliğine çıkarılır, sonra tek tek geri eklenir. Hashimoto'da AIP'yi inceleyen çalışma küçüktür, kontrol grubu yoktur ve baklagilin tek başına etkisini ölçmemiştir. Bu diyet uzun süre ve tek başına uygulanmaz; ayrıntısı otoimmün protokol (AIP) sayfasında.

Soya da baklagil; o da aynı mı?

Soya bir baklagildir ama tiroid açısından ayrı ele alınır. Konuyla ilgili bir literatür derlemesine göre soya, tiroidi sağlıklı çalışan ve iyot alımı yeterli kişilerde tiroid işlevini bozmuyor; tiroid ilacı kullananlarda ise ilacın emilimini etkileyebildiği için hekimin bilgisi gerekiyor. Ayrıntı Hashimoto ve soya yazısında.

Nohut, mercimek ve kuru fasulye için böyle özel bir uyarı bilinmiyor. Yine de lifli beslenmeye yeni geçtiyseniz bunu kontrolde hekiminize söyleyin. Tiroid ilacını nasıl ve ne zaman alacağınızı hekiminiz ya da eczacınız belirler.

Haftada kaç kez, ne kadar yenir?

Dünya Sağlık Örgütü kuru baklagilleri, tam tahıl, sebze ve meyveyle birlikte sağlıklı beslenmenin temel karbonhidrat kaynakları arasında sayar; belirli bir haftalık sayı vermez. Hashimoto için de ayrı bir sayı yoktur. Diyetisyen pratiğinde haftada 2–3 ana öğün çoğu kişi için iyi bir hedeftir; çorba ve salatadaki küçük miktarlar bunun üstüne eklenebilir.

Porsiyon için ev ölçüsü: ana yemek olarak 1 kepçe (6–8 yemek kaşığı) pişmiş nohut ya da kuru fasulye, 1 kâse mercimek çorbası, salataya 3–4 yemek kaşığı haşlanmış nohut ya da yeşil mercimek. Baklagil yediğiniz öğünde pilavı 3–4 yemek kaşığında tutmak tabağı dengeler.

Örnek bir hafta:

• Pazartesi öğle: kırmızı mercimek çorbası, 1 dilim tam buğday ekmeği, salata
• Çarşamba akşam: zeytinyağlı barbunya, yoğurt, yeşillik
• Cuma akşam: nohutlu ıspanak yemeği, yanında cacık
• Pazar öğle: kuru fasulye, 4 yemek kaşığı bulgur pilavı, bol limonlu çoban salatası

Baklagildeki demirden nasıl daha çok yararlanılır?

Bitkisel demir, etteki demire göre daha az emilir. Aynı öğünde C vitamini bulunması emilimi artırabilir. Mercimek çorbasına limon sıkmak, kuru fasulyenin yanına biberli domatesli salata koymak ya da yemekten sonra bir portakal yemek bu işi görür.

Çay ve kahve yemekle birlikte içildiğinde demir emilimini azaltabilir. Demir eksikliğiniz varsa çayı yemeğin hemen üstüne içmek yerine biraz sonraya bırakabilirsiniz. Tahlilde ferritin (demir deposu) düşük çıktıysa takviye gerekip gerekmediğine hekiminiz karar verir. Demir ilacı tiroid ilacıyla etkileşebilir; ikisinin arasını hekiminize ya da eczacınıza sorun. Bu başlık Hashimoto'da demir ve B12 yazısında işleniyor.

Gaz ve şişkinlik yapıyorsa ne yapılır?

• Nohut ve kuru fasulyeyi akşamdan ıslatın, ıslatma suyunu dökün, taze suyla pişirin.
• Tanesi kolayca ezilene kadar pişirin; diri kalan baklagil daha çok gaz yapar.
• Alışkın değilseniz 2–3 yemek kaşığıyla başlayın, haftalar içinde artırın.
• Kırmızı mercimek ve kabuksuz sarı mercimek genellikle daha rahat sindirilir.
• Çorba ve ezme (humus, fava) biçimi tane halinden daha kolay gelebilir.
• Yemeğe kimyon eklemek bazı kişilerde rahatlık sağlar.
• Konserve nohut ve fasulyeyi süzüp sudan geçirin; hem tuzu hem gaz yapan kısmı azalır.

Saklama notu: sıcak havada ıslatmayı buzdolabında yapın. Pişen baklagili tezgâhta bekletmeyin; soğuyunca kapalı kapta buzdolabına koyun ve 2–3 gün içinde bitirin. Fazlasını porsiyonlara bölüp dondurabilirsiniz.

Markette neye bakılır?

Kuru baklagil uzun süre dayanır; ama çok beklemiş ürün geç pişer. Paketin üzerindeki hasat ya da paketleme yılına bakın. Konserve alırken içindekiler listesi kısa olsun: nohut, su, tuz. Hazır humusta yağ ve tuz miktarı üründen ürüne değişir; etikete bakın. Leblebi iyi bir ara öğündür; şeker kaplı ya da çok tuzlu olanı yerine sade sarı leblebiyi seçin. Mercimek ya da nohut unundan yapılan makarnalar da protein ve lifi artırmak için kullanılabilir.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Bakla yedikten sonra ciltte ve gözlerde sararma, koyu renkli idrar, halsizlik olursa hemen acile başvurun; bu tablo favizm denen kalıtsal bir durumun belirtisi olabilir. Ailesinde favizm olanlar bakla konusunu hekimine sormalıdır.

Küçük porsiyonlarda bile şiddetli karın ağrısı, ishal ya da kilo kaybı oluyorsa altta yatan bir bağırsak sorunu için hekime gidin. Baklagil sonrası kaşıntı, kurdeşen ya da dudakta şişlik alerjiyi düşündürür. Böbrek hastalığınız ya da gut hastalığınız varsa baklagil miktarını hekiminiz ve diyetisyeniniz belirler.

Mercimeği ana öğüne çevirmenin bir yolu glutensiz mercimek köftesi tarifi yazısında.

Nohudu yeşil yaprakla birleştiren bir tencere yemeği için nohutlu ıspanak tarifine bakabilirsiniz.

Mercimek ve ezogelin çorbasının kısa tarifleri Hashimoto yemek tarifleri sayfasında.

Sık sorulan sorular

Hashimoto'm var, her gün mercimek çorbası içiyorum; tiroidime zararı olur mu?

Bilinen bir zararı yok. Mercimek çorbası lif, protein ve demir sağlar. Çorbaya limon sıkmanız demir emilimine yardım eder. Dikkat edilecek nokta tuz ve yağdır: tereyağlı sosu ve tuzu ölçülü tutun. Tiroid ilacınızı hekiminizin tarif ettiği biçimde alın; öğünlerle arasını ona sorabilirsiniz.

Hashimoto hastasıyım ve et yemiyorum; proteini yalnız nohut ve mercimekten alabilir miyim?

Büyük bölümünü alabilirsiniz. Baklagili gün içinde tahıl, yoğurt, yumurta ya da kuruyemişle birlikte yemek proteini tamamlar. Et yemeyenlerde B12, demir ve iyot alımı düşebilir; bunlar tahlille izlenir ve eksiklik varsa hekim karar verir. Yumurta ve süt ürünleri yiyorsanız açığın bir bölümü kapanır.

Hashimoto'da AIP diyetine başladım, baklagili ne zaman geri ekleyebilirim?

Bunu diyeti birlikte yürüttüğünüz diyetisyenle belirleyin. AIP'de eleme dönemi sınırlı sürelidir; ardından besinler tek tek, küçük miktarla geri eklenir ve birkaç gün izlenir. Genellikle iyi pişmiş mercimek ya da taze fasulye gibi hafif seçeneklerle başlanır. Diyeti aylarca kısıtlı sürdürmek besin yetersizliği riskini artırır.

Hashimoto'm var, kuru fasulye yiyince çok şişiyorum; baklagili tamamen bırakmalı mıyım?

Hemen bırakmayın, önce biçimi ve miktarı değiştirin. Islatma suyunu dökün, iyice pişirin, 2–3 yemek kaşığıyla başlayın ve kırmızı mercimek çorbası gibi daha hafif seçenekleri deneyin. Bağırsak düzenli ve küçük miktarlara zamanla alışır. Şişkinliğe ağrı, ishal ya da kilo kaybı eşlik ediyorsa hekime başvurun.

Kaynaklar

1. Danailova Y ve ark. Nutritional Management of Thyroiditis of Hashimoto. Int J Mol Sci 2022 — Hashimoto'da genel beslenme düzeni ve besin ögeleri
2. Abbott RD, Sadowski A, Alt AG. Efficacy of the Autoimmune Protocol Diet as Part of a Multi-disciplinary, Supported Lifestyle Intervention for Hashimoto's Thyroiditis. Cureus 2019 — Hashimoto'da AIP diyeti (küçük, kontrol grubu olmayan çalışma)
3. Messina M ve ark. Effects of soy protein and soybean isoflavones on thyroid function in healthy adults and hypothyroid patients: a review of the relevant literature. Thyroid 2006 — soyanın tiroid işlevine ve ilaç emilimine etkisi (derleme)
4. NHS. How to get more fibre into your diet — baklagillerin lif katkısı
5. World Health Organization. Healthy diet — kuru baklagillerin sağlıklı beslenmedeki yeri