Hashimoto ödem yapar mı? Su tutulması, göz altı şişliği ve tuz

Sabah aynada göz kapaklarının kabarık görünmesi, akşam olunca çorabın bileğe iz bırakması ya da yüzüğün parmağa dar gelmesi Hashimoto (halk arasında haşimato) tanısı olanların sık anlattığı şikâyetlerdendir. Bu şişliğin bir kısmı tiroidle ilgilidir, bir kısmı ise tabakta, ayakta geçen saatlerde ya da tamamen başka bir sağlık sorununda saklıdır.

Hashimoto'da ödem neden olur?

Tiroid hormonu azaldığında deri altında suyu kendine çeken bazı maddeler birikir. Bu birikim yüzde, göz çevresinde, el sırtında ve alt bacakta yumuşak bir dolgunluk yapar. Tıp dilinde buna miksödem denir; her kişide aynı ölçüde görülmez ve hafif tiroid yetersizliğinde çoğu zaman belli belirsizdir.

Tedaviyle tiroid değerleri yerine oturduğunda bu birikmiş su yavaş yavaş atılır. Bir çalışmada tedaviyle birlikte tartıda görülen düşüşün büyük kısmının yağdan değil, vücuttan atılan fazla sudan geldiği görüldü. Tedaviden sonra kalan kilonun neden ayrı bir konu olduğu Hashimoto'da kilo verememe yazısında anlatılıyor.

Göz altı şişliği ve sabah yüzdeki dolgunluk tiroidle mi ilgili?

Olabilir. Tiroide bağlı şişlik en çok göz kapaklarında ve yüzde fark edilir, sabah kalkınca daha belirgin olur, gün ilerledikçe biraz hafifler. Sesin kalınlaşması, derinin kuruması ve üşüme de aynı döneme eşlik edebilir.

Yine de göz altındaki her kabarıklık tiroidden gelmez. Akşam yenen tuzlu bir yemek, az uyku, alerji, ağlamak ya da yaşla birlikte göz çevresi dokusunun gevşemesi de sabah şişliği yapar. Şişlik tedaviye başlamanızdan aylar sonra da aynı kalıyorsa ya da tek gözde, kızarıklıkla birlikte görülüyorsa bunu kontrolde ayrıca söyleyin.

Her şişlik tiroidden mi gelir?

Hayır. NHS ödemin kalp, böbrek ve karaciğer hastalıkları, toplardamar sorunları, gebelik, sıcak hava ve uzun süre aynı pozisyonda kalmak gibi pek çok nedeni olduğunu belirtir. Yeni bir ilaca başladıktan sonra şişlik fark ettiyseniz bunu da hekiminize söyleyin; ilacı kendi başınıza bırakmayın. Hashimoto tanınızın olması, yeni çıkan bir şişliğin de tiroidden geldiği anlamına gelmez.

Tiroide bağlı şişlik genellikle iki tarafta benzerdir ve yavaş gelişir. Bir bacakta belirgin, hızla büyüyen, sıcak ya da ağrılı bir şişlik bu tabloya uymaz; nedenini evde ayırmaya çalışmayın, hekime görünün.

Tuzu azaltmak için mutfakta neler değişir?

Tuz vücutta su tutar. NHS yetişkinler için günde en fazla 6 gram tuz önerir; bu yaklaşık bir tatlı kaşığı kadardır. Günlük tuzun çoğu tuzluktan değil, alışverişte sepete giren hazır ürünlerden gelir. Türk sofrasında en çok tuz taşıyanlar şunlardır:

Tuzu yüksek olan	Yerine ya da nasıl
Salamura beyaz peynir, tulum peyniri	Lor ya da az tuzlu peynir; beyaz peyniri yemeden önce bir süre suda bekletmek
Siyah ve yeşil salamura zeytin	Tabakta 4–5 taneyle sınırlamak, yanına domates ve salatalık koymak
Turşu, salamura biber	Limonlu ve sirkeli taze salata
Sucuk, salam, pastırma, sosis	Haşlanmış yumurta, ızgara tavuk ya da evde pişmiş et
Hazır çorba, bulyon, hazır sos	Sebze suyuyla evde çorba; sosu yoğurt, sarımsak ve otlarla yapmak
Cips, tuzlu kraker, tuzlu kuruyemiş	Çiğ ya da kavrulmuş tuzsuz fındık, ceviz, badem

Paketli ürünlerde tuz miktarını bulmak için etiketin "tuz" satırına bakmak yeterlidir; nasıl okunacağı Hashimoto alışveriş listesi yazısında var. Yemeklere tuz eklemeden önce limon, nane, kekik, pul biber, sumak ve sarımsakla tat vermeyi deneyin; damak birkaç haftada daha az tuza alışır.

Tuzu azaltmak sıfırlamak demek değildir. Evde kullandığınız az miktardaki tuzun iyotlu olması, iyot alımının güvenli yollarından biridir; dengenin nasıl kurulacağı Hashimoto ve iyot yazısında anlatılıyor.

Gün içinde şişliği hafifleten adımlar nelerdir?

• Masa başında çalışıyorsanız saatte bir kalkın, birkaç dakika yürüyün ya da yerinizde parmak ucunda yükselip inin. Baldır kasları çalıştıkça bacaktaki sıvı yukarı itilir.
• Akşam televizyon karşısında ya da yatakta bacaklarınızı bir yastıkla kalp seviyesinin biraz üstüne kaldırın.
• Sıcak havalarda dar lastikli çorap ve sıkı ayakkabıdan kaçının.
• Öğünlere sebze, meyve, kuru baklagil ve yoğurt ekleyin; bunlar tuzlu ürünlerin yerini doldurur ve tabağı dengeler.
• Uzun otobüs ya da uçak yolunda arada kalkıp koridorda yürüyün, ayak bileklerinizi daire çizerek çevirin.

Tiroid ilacınızı hekiminizin tarif ettiği biçimde sürdürmek de bu tablonun bir parçasıdır; tiroide bağlı şişlik değerler dengede kaldıkça çoğu zaman azalır.

Ödem için az su içmek ya da idrar söktürücü çay işe yarar mı?

Az su içmek ödemi azaltmaz; susuz kalan vücut eldeki suyu tutmaya çalışır, kabızlık ve baş ağrısı da eklenir. Hekiminiz kalp ya da böbrek nedeniyle özel bir sıvı sınırı koymadıysa gün boyu düzenli su için.

"Ödem attıran" diye satılan bitki çayları ve idrar söktürücü ilaçlar ise hekim önermeden kullanılmaz. Bunlar şişliğin nedenini çözmez, tuz ve potasyum dengesini bozabilir, bazıları ilaçlarla etkileşir. Hangi bitki çaylarının gönül rahatlığıyla içilebileceği Hashimoto'da çay yazısında.

Hangi şişlikte hekime, hangisinde acile gidilir?

Şu durumlarda birkaç gün içinde aile hekiminize ya da sizi izleyen hekime görünün:

• Şişlik birkaç gün içinde geçmiyor ya da giderek artıyorsa.
• Şişlikle birlikte deride kızarıklık, sıcaklık ya da açılan bir yara varsa.
• Gözlerin çevresindeki şişliğe göz kızarıklığı, batma ya da çift görme eşlik ediyorsa.
• Gebeyseniz ve yüzünüzde, ellerinizde ya da ayaklarınızda ani bir şişlik başladıysa; gebelikte bu belirti aynı gün değerlendirilir. Gebelikte beslenme için gebelikte Hashimoto sayfasına bakabilirsiniz.

Tek bacakta ani başlayan, ağrılı, ısınan bir şişlik; şişlikle birlikte nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da yatınca artan nefes sıkıntısı varsa beklemeden 112'yi arayın ya da en yakın acile gidin. Gündelik yaşamla ilgili diğer konular günlük yaşam bölümünde toplu duruyor.

Gün içinde ne kadar sıvı alınacağı ve suyu azaltmanın neden çözüm olmadığı Hashimoto'da su tüketimi yazısında.

Sık sorulan sorular

Hashimoto'yum, ilaca başladım ama göz altlarımdaki şişlik hâlâ geçmedi; ne kadar beklemem normal?

Tiroide bağlı şişlik değerler dengeye geldikçe yavaş yavaş azalır; bu genellikle doz ayarının oturmasıyla birlikte haftalar ve aylar içinde olur. Kontrol tahlilinizde değerler yerine oturduğu hâlde şişlik aynı kalıyorsa başka nedenlere bakılması gerekir. Bunu bir sonraki kontrolde açıkça söyleyin; gerekirse göz, alerji ya da böbrek yönünden değerlendirilirsiniz.

Hashimoto hastasıyım, akşamları bacaklarım şişiyor; tuzu tamamen kesersem geçer mi?

Tuzu tamamen kesmek gerekmez ve önerilmez; asıl azaltılacak olan peynir, zeytin, turşu, sucuk ve hazır çorbadaki gizli tuzdur. Akşam şişliğinde uzun süre ayakta ya da oturarak kalmak da büyük paya sahiptir. Gün içinde kısa yürüyüşler ve akşam bacakları yükseltmek tuz azaltmayla birlikte daha çok işe yarar.

Hashimoto'yum, ödem yüzünden tartıda birkaç kilo fazla görünüyorum; bu kilonun ne kadarı su?

Bunu evde tartıyla ayırmak mümkün değildir. Çalışmalar tedavi başladıktan sonra tartıda görülen ilk düşüşün önemli kısmının atılan fazla sudan geldiğini gösteriyor, ama kişiden kişiye fark büyüktür. Tartıyı her gün değil, haftada bir aynı saatte ve benzer kıyafetle kullanmak, tuzlu bir akşam yemeğinden ya da adet öncesi günlerden gelen su dalgalanmalarının sizi yanıltmasını azaltır.

Kaynaklar

1. NHS. Oedema (swelling) — ödemin nedenleri ve hekime ya da acile gitme zamanı
2. NHS. Salt: the facts — yetişkinlerde günlük tuz sınırı ve tuzun hazır yiyeceklerden gelmesi
3. Karmisholt J ve ark. Weight loss after therapy of hypothyroidism is mainly caused by excretion of excess body water associated with myxoedema. J Clin Endocrinol Metab 2011 — tedavi sonrası tartıdaki ilk düşüşün büyük kısmının sudan gelmesi
4. British Thyroid Foundation. Hypothyroidism — tiroid yetersizliğinde yüz ve göz çevresi şişliği