Hashimoto'da domates, patlıcan ve biber yasak mı?

Yaz gelince sofraya menemen, közlenmiş patlıcan, biber dolması gelir. Sonra biri "Hashimoto'da domates de patlıcan da yasak" der ve kafanız karışır. Bu iddia nereden çıkıyor, gerçekten bir dayanağı var mı, bu yazıda adım adım bakıyoruz. Hashimoto'da (halk arasında haşimato) sınırlanması gerçekten konuşulan besinleri Hashimoto'da yasak yiyecekler yazısında topladık.

İtüzümügiller hangi sebzelerdir?

Domates, patlıcan, biberin her türü (dolmalık, sivri, kapya, acı) ve patates aynı bitki ailesindendir. Bu aileye itüzümügiller denir. Toz kırmızı biber, pul biber ve isot da bu aileden gelir. Yani Türk mutfağının temel yemeklerinin çoğunda bu sebzelerden en az biri bulunur.

Domates ve patlıcan neden yasak deniyor?

Bu iddia çoğunlukla otoimmün protokol (AIP) diyetinden gelir. AIP, bazı otoimmün hastalıklarda denenen bir eleme diyetidir. İlk birkaç haftasında tahıl, baklagil, süt, yumurta, kuruyemiş ve itüzümügiller gibi pek çok besin çıkarılır. Sonra besinler tek tek geri eklenir ve kişinin şikâyetleri izlenir.

Yani AIP'de domates "sonsuza kadar yasak" değildir; geçici olarak çıkarılan bir besindir. Sosyal medyada bu ayrıntı kaybolur ve geriye "Hashimoto'da domates yasak" cümlesi kalır. AIP'nin nasıl uygulandığını otoimmün protokol (AIP) sayfasında anlattık.

Araştırmalar ne diyor?

Hashimoto'da yalnız itüzümügilleri inceleyen bir çalışmaya rastlamadık. AIP'yi 10 haftalık çevrimiçi bir beslenme ve yaşam tarzı programının parçası olarak deneyen 16 kadınlık küçük bir çalışmada, yaşam kalitesi puanlarında ve bildirilen şikâyetlerde düzelme görüldü. Ancak tiroid değerlerinde ve tiroid antikorlarında anlamlı bir değişiklik bulunmadı. Çalışmanın kontrol grubu yoktu; program koçluk desteği de içerdiği için sonucu yalnız diyete bağlamak mümkün değil.

Hashimoto'da beslenme müdahalelerini inceleyen bir sistematik derleme de çalışmaların az ve küçük olduğunu, daha fazla araştırma gerektiğini vurguluyor. Bu bilgilerle "herkes domatesi bırakmalı" demek mümkün değil. AIP ile glutensiz beslenmenin farkını AIP mi, glutensiz mi sayfasında karşılaştırdık.

Bu sebzeleri sofradan çıkarmak neyi kaybettirir?

Domates ve biber C vitamini, patlıcan ve patates lif ve potasyum kaynağıdır. Bu sebzeler ucuz, kolay bulunur ve Türk mutfağında sebzeyi sevdiren yemeklerin temelidir. Bunları gereksiz yere çıkarmak sebze tüketimini azaltır, sofrayı daraltır ve dışarıda yemeyi zorlaştırır.

Gereksiz yasak listesi, beslenmeyi sürdürmeyi de zorlaştırır. Kısa sürede çok besin çıkarmak, düzeni birkaç hafta sonra bütünüyle bırakmayı da kolaylaştırabilir. Ne yenip ne yenmeyeceğine dair genel çerçeveyi Hashimoto'da ne yenir, ne yenmez yazısında bulabilirsiniz.

Patates Hashimoto'da yenir mi?

Patates de itüzümügillerdendir ve aynı yasak listelerinde dolaşır. Hashimoto'da patates yenebilir. Asıl fark pişirme biçimindedir: haşlanmış ya da fırında kabuğuyla pişmiş patates lif ve potasyum sağlar. Kızartma, cips ve hazır patates püresi ise yağ ve tuz yükünü artırır.

Patatesi bulgur, pirinç ya da ekmek gibi bir tahılın yerine düşünün; hepsini aynı tabakta toplamayın. Haşlayıp soğuttuktan sonra salatada kullanmak da bir seçenektir. Kan şekeri ya da insülin direnci sorununuz varsa patates miktarını diyetisyeninizle belirleyin.

Kimlerde bu sebzeleri azaltmak konuşulabilir?

• Mide yanması ve reflü yaşayanlar: domates sosu, salça ve acı biber yanmayı artırabilir. Bu Hashimoto'ya özel değildir; reflüsü olan herkes için geçerlidir.
• Belirli bir yemekten sonra şikâyet fark edenler: kaşıntı, karın ağrısı ya da ishal tekrar ediyorsa not tutun.
• Diyetisyeniyle eleme diyeti planlayanlar: eleme kısa süreli, planlı ve geri ekleme aşamasıyla yapılmalıdır.

Kendi kendinize uzun bir yasak listesi yapmak yerine iki hafta boyunca ne yediğinizi ve nasıl hissettiğinizi yazın. Görüşmede bu not, "bana domates dokunuyor galiba" demekten çok daha fazla bilgi verir.

Domates, patlıcan ve biberi nasıl pişirmeli?

Bu sebzelerle ilgili asıl konu çoğu zaman sebzenin kendisi değil, pişirme biçimidir. Birkaç öneri:

• Patlıcan: kızartma süngeri gibi yağ çeker. Közleyin ya da fırında az yağla pişirin. İmam bayıldı ve karnıyarığı fırında yapmak yağı belirgin azaltır.
• Domates: çiğ olarak çoban salatada, pişmiş olarak menemen ve sebze yemeklerinde kullanın. Hazır ketçap ve soslarda şeker ve tuz yüksek olabilir.
• Biber: dolmasını pirinç yerine bulgurla ya da yarı yarıya kıymayla yapabilirsiniz; közlenmiş kapya yoğurtla iyi gider.
• Salça: ev salçası da tuzludur; yemekte salça kullandıysanız ek tuzu azaltın.

Akşam tabağı için örnekleri Hashimoto'da akşam yemeği yazısında bulabilirsiniz.

Bu sebzelerle bir haftalık sofra nasıl kurulur?

Domates, patlıcan ve biberi yasak saymak yerine haftaya dağıtmak daha kullanışlıdır. Örneğin pazartesi fırında patlıcan musakka, çarşamba zeytinyağlı biber dolması, cuma çoban salata, pazar sabahı da domatesli yumurta yapılabilir. Arada kabak, ıspanak ve taze fasulye gibi başka sebzelerle dönüşümlü pişirmek tabağı çeşitlendirir.

Zeytinyağlı pişirme için Hashimoto'da zeytinyağlı yemekler, çiğ tüketim için Hashimoto için salata tarifleri yazılarına bakabilirsiniz. Domates ve biber en lezzetli hâlini yazın bulur; hangi ay neyin bol olduğunu mevsim sebze ve meyve takvimi gösterir. Kışın konserve domates ya da salça kullanıyorsanız yemeğe eklediğiniz tuzu azaltın.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Bir besini yedikten sonra dudak, dil ya da boğazda şişme, nefes darlığı veya yaygın kurdeşen oluyorsa beklemeden acile başvurun; bunlar alerji belirtisi olabilir. Belirli yemeklerden sonra tekrarlayan karın ağrısı, ishal ya da kilo kaybı varsa hekiminize gidin. Eklem ağrısı ya da sabah tutukluğu yaşıyorsanız bunu beslenmeye bağlamadan önce hekiminizle konuşun.

Sık sorulan sorular

Hashimoto tanısı aldım, eşim patlıcan ve domatesi evden kaldıralım diyor; gerekli mi?

Gerekli değil. Hashimoto'lu herkesin bu sebzeleri bırakması gerektiğini gösteren bir araştırma yok. Bu öneri AIP diyetinin geçici eleme döneminden geliyor. Bu sebzelerden sonra belirgin bir şikâyetiniz yoksa yemeye devam edebilirsiniz. Şüpheniz varsa iki hafta ne yediğinizi ve nasıl hissettiğinizi not tutun, sonra diyetisyeninizle konuşun.

Domates yedikten sonra midem yanıyor; bu Hashimoto'dan mı kaynaklanıyor?

Büyük olasılıkla hayır. Domates, salça ve acı biber mide yanması olan pek çok kişide şikâyeti artırabilir; bu Hashimoto'ya özel değildir. Domatesi pişmiş ve az miktarda yemeyi, akşam yemeğini erken bitirmeyi deneyin. Yatmadan hemen önce yemek yememek de yardımcı olabilir. Yanma sık oluyor ya da uzun sürüyorsa hekiminize başvurun.

Hashimoto'yum ve AIP diyetine başlamak istiyorum; patatesi de bırakmam gerekir mi?

AIP'nin eleme döneminde patates de diğer itüzümügillerle birlikte çıkarılır. Ama bu dönem geçicidir ve sonunda besinler tek tek geri eklenir. Bu kadar geniş bir elemeyi kendi başınıza yapmayın; besin eksikliği riski doğabilir. Diyetisyeninizle süreyi, yerine konacak besinleri ve geri ekleme sırasını planlayın.

Közlenmiş patlıcan salatası Hashimoto'da rahat yenir mi?

Evet, çoğu kişi için iyi bir seçimdir. Közlemek kızartmaya göre çok daha az yağ kullanır. Yoğurtlu yaparsanız protein de eklenmiş olur. Sarımsak karnınızı şişiriyorsa azaltabilirsiniz. Yanında ızgara köfte ya da tavuk ve bir dilim tam tahıllı ekmekle doyurucu bir öğün olur.

Hashimoto'yum, kızartma patlıcan yiyebilir miyim?

Ara sıra yiyebilirsiniz; Hashimoto'ya özel bir yasak yok. Ancak patlıcan kızarırken çok yağ çeker ve tabağın enerjisi hızla artar. Patlıcanı fırında ya da közde pişirip üzerine bir kaşık zeytinyağı gezdirmek benzer tadı daha hafif verir. Kızartma yaparsanız fazla yağı kâğıt havluyla alın ve yanına bol salata koyun.

Kaynaklar

1. Abbott RD ve ark. Efficacy of the Autoimmune Protocol Diet as Part of a Multi-disciplinary, Supported Lifestyle Intervention for Hashimoto's Thyroiditis. Cureus 2019 — AIP'nin Hashimoto'lu kadınlarda denendiği küçük, kontrol grubu olmayan çalışma
2. Osowiecka K ve ark. The Influence of Nutritional Intervention in the Treatment of Hashimoto's Thyroiditis — A Systematic Review. Nutrients 2023 — Hashimoto'da beslenme müdahalelerine dair kanıtların sınırlı olması
3. NHS. The Eatwell Guide — sebze ve meyve çeşitliliğine dair genel öneri
4. Ihnatowicz P ve ark. The importance of nutritional factors and dietary management of Hashimoto's thyroiditis. Ann Agric Environ Med 2020 — Hashimoto'da beslenme etmenleri ve diyet yönetimine dair derleme