Hashimoto'da kolesterol yüksekliği ve beslenme

Tahlil kâğıdında TSH'nin yanında LDL de yüksek çıkınca akla ilk gelen soru şu olur: yağlı mı yiyorum, yoksa bu da mı tiroidden? Hashimoto (halk arasında haşimato) ile kolesterol arasında gerçekten bir bağ var ve bu bağ, işe nereden başlanacağını değiştiriyor.

Hashimoto kolesterolü neden yükseltir?

LDL kolesterolü (halk arasında kötü kolesterol) kandan karaciğer temizler; tiroid hormonu bu işleyişte rol alır. Hashimoto zamanla tiroidin az çalışmasına yol açtığında bu temizleme yavaşlayabilir ve kandaki LDL yükselebilir. Tiroid yetersizliğinde trigliserid de yükselebilir.

Yani kolesterol yüksekliği her zaman "çok yağlı yedim" demek değildir. Daha önce normal olan kolesterolünüz yükseldiyse ya da zayıf olduğunuz hâlde yüksek çıkıyorsa hekiminiz tiroid değerlerinize de bakabilir. Kolesterolü yüksek çıkan birinden hekimin gerekli görürse tiroid testi istemesinin nedeni budur.

Tiroid ilacı başlayınca kolesterol düşer mi?

Tiroid değerleri ilaçla dengelendiğinde LDL gerileyebilir; ne kadar gerileyeceği kişiden kişiye değişir, her zaman normale dönmeyebilir. Hekiminiz kolesterolü tiroid dengelendikten sonra yeniden ölçmek isteyebilir; kararı o sonuca göre kendisi verir. TSH ile beslenme ilişkisini TSH yüksekliği ve beslenme yazısında anlattık.

Kolesterol ilacı gerekip gerekmediğine hekiminiz karar verir. Bu kararda yalnız LDL değeri değil; yaşınız, tansiyonunuz, sigara, diyabet ve ailenizdeki kalp hastalığı öyküsü birlikte değerlendirilir. Beslenme bu tedavilerin yerini tutmaz, onlarla birlikte yürür. Kolesterol, kalp sağlığını etkileyen etkenlerden yalnız biridir; sigara kullanıyorsanız bırakmak için hekiminizden destek isteyin.

Hashimoto'da kolesterol yüksekse ne yenir?

Kolesterol için önerilen sofra, Hashimoto için önerilen genel düzenle aynıdır. Ayrı bir liste tutmanız gerekmez:

• Zeytinyağı: günlük yemek yağı olarak; yemeğe kişi başı 1–2 tatlı kaşığı.
• Balık: haftada iki öğün, biri hamsi, sardalya ya da uskumru gibi yağlı balık.
• Kuru baklagil: haftada iki üç ana öğün; kuru fasulye, nohut, mercimek.
• Yulaf, bulgur, tam buğday ekmeği: beyaz ekmek ve pirincin yerine.
• Sebze ve meyve: her öğünde; tabağın yarısı sebze.
• Çiğ kuruyemiş: ölçü bir avuçtur; 2–3 ceviz ya da 10–12 badem.

Hangi yağın hangi yemekte kullanılacağı Hashimoto'da hangi yağ kullanılır yazısında, balık türleri ve porsiyon Hashimoto'da balık yazısında ayrıntılı duruyor.

Kolesterol yüksekse neler azaltılır?

Dünya Sağlık Örgütü doymuş yağın azaltılmasını, endüstriyel trans yağdan ise kaçınılmasını önerir. Sofradaki karşılıkları şöyle:

Süt ürünlerini bırakmanız gerekmez. Yoğurt ve ayran sofrada kalabilir; kaymaklı yoğurt ve krema yerine yarım yağlı süt ve yoğurt seçmek doymuş yağı azaltmanın kolay bir yoludur. Peyniri iki kibrit kutusu ölçüsünde tutun. Etin görünen yağını pişirmeden önce ayırın, tavuğun derisini tabağa almayın; yemeği kavurmak yerine fırında, ızgarada ya da tencerede pişirin.

Bunların hiçbiri yasak değildir. Bayramda bir dilim börek ya da pazar kahvaltısında bir tatlı kaşığı tereyağı tabloyu değiştirmez; belirleyici olan haftanın geneli. Market rafındaki ikilemler için Hashimoto'da hangisi? seçim tablosu kısa yanıtlar verir.

Yumurta kolesterolü yükseltir mi?

Yumurta sarısı kolesterol içerir, bu yüzden yıllarca kısıtlandı. Bugün dikkat, tek tek besinlerdeki kolesterolden çok öğünün tamamındaki doymuş yağa çevrilmiş durumda. Günde bir yumurta çoğu yetişkinin düzenine sığar. Sorun genellikle yumurtanın yanındakilerdir: sucuk, bol tereyağı, kızarmış ekmek.

Kolesterolünüz yüksekse, diyabetiniz ya da kalp hastalığınız varsa yumurta sayısını hekiminiz ya da diyetisyeninizle belirleyin. Ayrıntı Hashimoto'da yumurta yazısında.

Kolesterolü gözeten bir gün nasıl kurulur?

• Kahvaltı: 3 yemek kaşığı yulaf ezmesi, 1 kâse yoğurt, yarım elma ve 2 ceviz; ya da 1 haşlanmış yumurta, 1 dilim beyaz peynir, domates, salatalık, 5 zeytin, 1 dilim tam buğday ekmeği
• Öğle: 1 kepçe nohut yemeği, 4 yemek kaşığı bulgur pilavı, zeytinyağlı ve limonlu çoban salata
• Ara öğün: 1 porsiyon meyve ve 10–12 badem
• Akşam: fırında sardalya ya da hamsi, zeytinyağlı taze fasulye, bol yeşillik

Bu yalnız bir örnektir; miktarlar kişiye göre değişir. Dışarıda yediğiniz günlerde kızartma yerine ızgara ya da fırın yemeği, yanına zeytinyağlı sebze ve salata seçin; sosu ayrı isteyin. Kahvaltı saatinizi tiroid ilacınızla birlikte hekiminize danışın.

Kolesterol için takviye kullanılır mı?

Balık yağı, "kolesterol dengeleyici" diye satılan bitkisel ürünler ve çeşitli çaylar sık sorulur. Bunların bir kısmı ilaçlarla etkileşebilir, bir kısmının içeriği etiketinde yazandan farklı olabilir. Hekiminize sormadan başlamayın. Hekiminizin önerdiği kolesterol ilacını bırakıp yerine takviye kullanmak ise doğru bir değişim değildir.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Kolesterolünüz yüksek çıktıysa ve yakın zamanda tiroid tahliliniz yapılmadıysa
• TSH değeriniz hedefte olduğu hâlde kolesterolünüz yüksek kalıyorsa
• Ailenizde genç yaşta kalp krizi ya da çok yüksek kolesterol öyküsü varsa
• Kolesterol ilacı başladıktan sonra yaygın kas ağrısı ya da güçsüzlük fark ettiyseniz

Göğüste baskı ya da ağrı, nefes darlığı, kola ya da çeneye yayılan ağrı olursa beklemeyin, 112'yi arayın.

Sık sorulan sorular

Hashimoto'yum, kolesterolüm yüksek çıktı; önce diyete mi başlamalıyım, tiroid ilacım mı ayarlanmalı?

İkisi birbirinin alternatifi değildir. Hekiminiz önce tiroid değerlerinize bakar, çünkü tiroid az çalışırken kolesterol yükselebilir. İlaç ayarını o yapar. Siz bu sırada beslenmenizi düzenlemeye başlayabilirsiniz: zeytinyağı, balık, baklagil ve sebze ağırlıklı bir sofra her iki durumda da uygundur. Kolesterolün ne zaman yeniden ölçüleceğini de hekiminiz belirler.

Hashimoto hastasıyım ve kolesterolüm yüksek; tereyağını tümüyle bırakmam gerekir mi?

Tümüyle bırakmanız şart değil, günlük yemek yağı olmaktan çıkarmanız yeterli. Yemekleri zeytinyağıyla pişirin; tereyağını arada bir, bir tatlı kaşığı ölçüsünde lezzet için kullanın. Aynı gün yağlı et, kaymak ya da börek varsa tereyağını atlayın. Hekiminiz ya da diyetisyeniniz farklı bir sınır koyduysa ona uyun.

Hashimoto'm var, kilom normal ama kolesterolüm yüksek; bu tiroidimden olabilir mi?

Olabilir. Tiroid az çalıştığında LDL yükselebilir; bu, kilodan bağımsız olarak da görülür. Ailesel yatkınlık da zayıf kişilerde kolesterol yüksekliğinin sık nedenlerindendir. Hangisinin sizin için geçerli olduğunu tahlillerle hekiminiz ayırır. Sonucunuzu bir sonraki kontrolde TSH değerinizle birlikte gösterin ve ailenizdeki kalp hastalığı öyküsünü anlatın.

Hashimoto'da kolesterol için her gün ceviz ve yulaf yemem yeterli olur mu?

Tek başına yeterli olmaz. Ceviz ve yulaf dengeli bir sofranın parçasıdır, ama etkiyi tek bir besin değil, beslenmenin tamamı belirler. Yulafı kahvaltıya, bir avuç cevizi ara öğüne koyabilirsiniz. Asıl değişiklik doymuş yağı azaltmak ve sebzeyi, baklagili artırmaktır. İlaç gerekip gerekmediğini hekiminiz değerlendirir.

Kaynaklar

1. Liu H, Peng D. Update on dyslipidemia in hypothyroidism: the mechanism of dyslipidemia in hypothyroidism. Endocr Connect 2022 — tiroid az çalışırken LDL kolesterol ve trigliseridin yükselmesi
2. Jonklaas J ve ark. Guidelines for the treatment of hypothyroidism: prepared by the American Thyroid Association task force on thyroid hormone replacement. Thyroid 2014 — tiroid yetersizliğinin tedavisi ve izlemi
3. World Health Organization. Healthy diet — doymuş yağın azaltılması, trans yağdan kaçınılması, doymamış yağların seçilmesi
4. NHS. The Eatwell Guide — haftada iki öğün balık, baklagil ve tam tahıl önerisi