Hashimoto'da tarhana çorbası içilir mi? Ev tarhanasıyla tarif

Soğuk bir sabahın ya da hasta günlerinin çorbası tarhanadır. Hashimoto tanısından sonra kimi "fermente, demek ki iyi gelir", kimi "unlu, demek ki yasak" der; ikisi de eksik bir bilgidir. Aşağıda dört kişilik bir tencere tarifi ve tarhananın içinde gerçekte ne olduğu anlatılıyor.

Tarhana neyden yapılır, Hashimoto'da içilir mi?

Ev tarhanası yoğurt, buğday unu, pişirilip ezilmiş domates, kırmızıbiber ve soğan, nane ve tuzla yoğrulur; hamur günlerce mayalandırılır, sonra kurutulup ufalanır. Yöreden yöreye nohut, yarma ya da tarhana otu eklenir ve tat epey değişir.

Bu karışımın iki sonucu vardır: buğday unu tarhanayı glutenli yapar, yoğurt da ona süt proteini ve biraz laktoz katar. Hashimoto tanısı tek başına bunlardan kaçınmayı gerektirmez; kısıtlamanın gerekçesi çölyak, süt alerjisi ya da laktoz intoleransı tanısıdır. Kimin gluteni bırakması gerektiği Hashimoto ve gluten yazısında anlatılıyor.

Malzemeler (4 kişilik)

• Toz tarhana: 4 dolu yemek kaşığı (topak ya da yaprak tarhanada bir avuç)
• Islatmak için soğuk su: 1 su bardağı
• Su ya da tuzsuz et veya tavuk suyu: 5 su bardağı
• Tereyağı ya da zeytinyağı: 1 yemek kaşığı
• Kuru nane: 1 tatlı kaşığı
• Domates salçası: 1 tatlı kaşığı
• Pul biber: yarım tatlı kaşığı
• Tuz: tadına baktıktan sonra, gerekirse

Süre: ıslatma 15–20 dakika, pişirme 15 dakika kadar.

Yapılışı

1. Tarhanayı bir kâsede soğuk suyla karıştırıp bekletin. Topak ya da yaprak tarhana kullanıyorsanız daha uzun bekletin ve ara ara kaşıkla ezin.
2. Tencerede yağı ısıtın, salçayı ekleyip kısık ateşte kısa süre çevirin; yakarsanız acılaşır.
3. Suyu ya da et suyunu ekleyin. Su ısınmadan, ılık hâldeyken ıslanmış tarhanayı bütün suyuyla tencereye aktarın.
4. Çorba kaynayana dek çırpıcıyı elinizden bırakmayın. Tarhana dibe çöküp tutmaya yatkındır, bu aşamada ocağın başından ayrılmayın.
5. Kaynayınca ateşi kısın, kapağı aralık bırakıp arada karıştırarak pişirin. Un kokusu kaybolup çorba kaşığı hafifçe kaplayan bir kıvama gelince olmuştur.
6. Tadına bakın. Ev tarhanası çoğu zaman zaten tuzludur; eksik geliyorsa tuzu bu aşamada tamamlayın.
7. Naneyi ve pul biberi iki avucunuz arasında ezerek üstüne serpin, bir taşım kaynatıp ocaktan alın.

Çorba topaklanırsa ya da çok ekşi olursa ne yapılır?

Topak, kuru tarhana doğrudan kaynar suya girdiğinde oluşur. Islatma adımını atlamamak ve tarhanayı su ısınmadan eklemek çoğu zaman yeter. Topaklar yine kaldıysa çorbayı bir süzgeçten bastırarak geçirebilir ya da el blenderını kısa süre çalıştırabilirsiniz.

Ekşilik hamurun ne kadar mayalandığına bağlıdır. Tadı size sert geliyorsa bir sonraki pişirişte suyun bir kısmı yerine süt kullanabilir ya da tarhanayı bir kaşık azaltıp küçük bir patates rendeleyebilirsiniz. Çorba soğudukça koyulaşır; ısıtırken biraz su eklemek gerekir.

Tarhana fermente; probiyotik sayılır mı?

Hamur mayalanırken süt asidi bakterileri çoğalır, ekşi tat buradan gelir. Ancak hamur sonradan kurutulur ve çorba kaynatılır; kaynamış bir çorbada canlı bakteri kalması beklenmez. Bu yüzden tarhana çorbasını kefir ya da yoğurt gibi canlı kültürlü bir besin saymak doğru olmaz. Canlı kültürlü ürünlerin de tiroid değerlerini değiştirdiği gösterilmiş değildir; bu konu Hashimoto ve bağırsak yazısında ele alınıyor.

Neden bu malzemeler?

Tarhananın değeri kiler yiyeceği olmasındadır: sebzeyi, yoğurdu ve tahılı tek kaşıkta toplar, aylarca saklanır ve birkaç dakikada ocağa konur. Salça ve nane tadı tamamlar, yağ ise az miktarda yeterlidir. Et suyu kullanmak çorbanın hem tadını hem doyuruculuğunu artırır; tuzsuz seçmek tuzu sizin kontrolünüzde bırakır.

Paketli tarhana alırken etiketi okuyun: listede un, yoğurt, sebze ve baharatın yanında aroma, maya özütü ya da lezzet artırıcı yazıyorsa ürün daha çok hazır çorba karışımına yakındır. NHS yetişkinlerin günde en fazla 6 gram tuz almasını önerir; poşet çorbalar bu sınırın önemli bir kısmını tek kâsede doldurabilir. Evde tuz ekleyecekseniz iyotlu tuz kullanın; iyot dengesi Hashimoto ve iyot yazısında.

Tiroid ilacıyla ilişkisi

Tarhana bizde sık sık kahvaltıda içilir. Sıcak bir çorba da kahvaltı sayılır; kahvaltıyla tiroid ilacınızın arasını hekiminize ya da eczacınıza sorun. Tiroid ilacı ve kahvaltı ilişkisi levotiroksin ve kahvaltı saati yazısında.

Bir kâse tarhanayı doyurucu bir öğüne nasıl çevirirsiniz?

Tarhana çorbası tek başına hafiftir, proteini de azdır. Öğüne çevirmek için pişerken bir avuç haşlanmış nohut ya da biraz kavrulmuş kıyma ekleyebilir, yanına haşlanmış yumurta ve peynir koyabilir ya da çorbanın ardından ızgara tavuk ve salatayla devam edebilirsiniz. Son dakikalarda bir avuç doğranmış ıspanak katmak tabağa sebze ekler. Haftalık planda çorbaların yeri için Hashimoto diyet listesi sayfasına bakabilirsiniz.

Gluten yiyemeyenler için tarhana yapılabilir mi?

Yapılabilir, ancak markette glutensiz tarhana nadir bulunur; genellikle evde hazırlanır. Un olarak nohut, pirinç ya da karabuğday unu seçilir; yoğurt, sebze püresi ve nane aynı kalır. Hamur daha az esnektir ve daha çabuk kurur. İçi nemli kalan tarhana kavanozda küflenir, iyice kurumadan saklamayın.

Çölyak tanınız varsa "nohutlu" ya da "yöresel" gibi adlara güvenmeyin; bu adlarla satılan ürünlerin önemli bir kısmı yine buğday içerir. Açıkta satılan tarhananın içeriğini bilemezsiniz, pakette glutensiz ibaresi arayın.

Saklama ve gıda güvenliği

Kuru tarhana kapaklı bir cam kavanozda ya da bez torbada, nem almayan serin bir dolapta durmalı. Nemlenen tarhana küflenir; keskin bir koku, renkli lekeler ya da kurtlanma fark ederseniz atın. Pişmiş çorbayı ocakta saatlerce bekletmeyin, ılıyınca buzdolabına kaldırıp birkaç gün içinde tüketin. Isıtırken yalnız içeceğiniz kadarını ayırıp iyice kaynatın.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Ekmek, makarna ya da tarhana yediğiniz günlerde sık sık karın şişliği, ağrı ya da ishal oluyorsa ya da nedeni bulunamayan bir kansızlığınız varsa çölyak yönünden değerlendirilmek için hekiminize gidin. Testten önce gluteni kendiniz kesmeyin. Hekiminiz yüksek tansiyon, kalp ya da böbrek hastalığı için tuzu sınırlamanızı istediyse tuzlu ev tarhanasını ve hazır çorbaları ne sıklıkla içebileceğinizi de sorun.

Tarhananın yanında kışın içilebilecek diğer çorbaları Hashimoto'da kış sofrası yazısında topladık.

Sık sorulan sorular

Hashimoto'yum, çölyağım yok; kışın haftada birkaç kez tarhana çorbası içmemde sakınca var mı?

Bilinen bir sakıncası yoktur. Tarhananın tiroid ilacıyla ya da hastalığın kendisiyle özel bir etkileşimi bilinmiyor, hastalığa iyi geldiği de gösterilmemiştir. Göz önünde tutmanız gereken, tuz ve kâse sayısıdır. Tarhananız zaten tuzluysa tencereye tuz eklemeyin, çorbanın yanına ekmek dilimleri yerine haşlanmış yumurta ya da salata koyun.

Hasta olduğumda içtiğim tarhana çorbası bağışıklığımı güçlendirir mi?

Tarhananın bağışıklığı güçlendirdiğini gösteren güvenilir bir kanıt bilinmiyor. Hastalıkta sık önerilmesinin nedeni daha sadedir: sıcak ve sıvıdır, boğazı rahatlatır, iştahsız günlerde bile içilebilir, vücuda sıvı ve biraz enerji kazandırır. Bunlar küçümsenecek şeyler değildir ama çorbayı ilacın yerine koymaz. Ateş günlerce sürüyor ya da şikâyetler azalmıyorsa hekime görünün.

Laktoz intoleransım var; tarhananın içindeki yoğurt bana dokunur mu?

Bir kâseye düşen yoğurt azdır ve mayalanma sırasında laktozun bir kısmı tükenir; bu yüzden pek çok kişi sorun yaşamaz. Tolerans herkeste aynı değildir; ilk denemede küçük bir kâseyle başlayıp gün içinde vücudunuzun nasıl tepki verdiğini izleyin. Süt alerjisi ise ayrı bir durumdur: çok az süt proteini de tepkiye yol açabileceğinden tarhanayı hiç içmeyin.

Kaynaklar

1. Roy A ve ark. Prevalence of Celiac Disease in Patients with Autoimmune Thyroid Disease: A Meta-Analysis. Thyroid 2016 — otoimmün tiroid hastalığında çölyak sıklığı
2. NHS. Coeliac disease — çölyak belirtileri ve glutenli tahıllar
3. NHS. Salt in your diet — yetişkinler için günlük tuz üst sınırı ve hazır gıdalardaki tuz